روانپزشکی

بیخوابی

همه پزشکان بارها با مراجعانی مواجه شده اند که از بی خوابی شکایت می کنند. اغلب این افراد، ناآگاهانه تصور می کنند که تنها با گفتن این که دچار بی خوابی هستند پزشک باید برای آن ها یک دارو (به تصور آنها قرص خواب) تجویز کند ولی پزشکان می دانند که بی خوابی یک بیماری با یک داروی مشخص نیست بلکه بی خوابی فقط یک علامت است که باید علت آن را کشف شود و مورد درمان قرار گیرد. بعضی افرادی که از بی خوابی شاکی هستند در واقع دچار بی خوابی نیستند بلکه ممکن است به صورت طبیعی کم خواب باشند. بدین معنی که حداکثر با روزی 6 ساعت خواب کاملأ سرحالند در حالی که افراد پر خواب خود را نیازمند روزی حداقل 9 ساعت خواب می بینند. طبیعی است که اگر دو نفر که با هم زندگی می کنند- مثل یک زوج- یک نفرشان پرخواب و دیگری کم خواب باشد، فرد کم خواب ممکن است احساس کند که دچار بی خوابی بیمارگونه است چون با توجه به نیاز کمتر به خواب، نمی تواند در ساعات خاموش شدن چراغ به خواب رود و بسیار زودتر از هم اطاقی اش نیز از خواب بیدار می شود. یکی از مثال های کم خوابی طبیعی کم خوابی مرتبط با بالا رفتن سن است، بنابراین یک فرد سالمند نباید با مقایسه ساعت خواب خود با فرزندش خود را دچار بی خوابی بداند یا برعکس فرزندش را تنبل و پرخواب بنامد.

در برخی از موارد بی خوابی علامتی از یک بیماری جسمی است مثلأ بیمار دچار آرتروز و کمردرد مزمن ممکن است به دلیل درد (که معمولاً به هنگام خواب بیشتر خود را نشان می دهد) دچار بی خوابی هم باشد. بعضی از بیماران قلبی به هنگام دراز کشیدن یا به خواب رفتن دچار تنگی نفس می شوند، طبیعی است که این بیماران خواب راحتی نداشته باشند. در چنین مواردی برای درمان بی خوابی باید بیماری زمینه ای درمان شود. در بسیاری از این بیماران مصرف داروهای خواب آور نه تنها مفید نیست که ممکن است عوارضی نیز داشته باشد مثلأ در یک بیمار که به دلیل بیماری های تنفسی از خواب می پرد استفاده از داروهای خواب آور ممکن است باعث افت بیش از پیش عملکرد تنفسی شود و موجب خفگی بیمار گردد. در اکثر بیماری های روانپزشکی نیز خواب مختل می شود. مثلا بیماران افسرده اغلب دچار بی خوابی می شوند، ساعت ها پیش از دیگران بیدار می شوند و تا صبح، ساعت ها در بستر خود رنج می کشند. بیشتر بیماران مضطرب نیز دچار بی خوابی هستند. تشویش و دلواپسی باعث می شود که این بیماران ساعت ها در بستر جا به جا شوند اما به خواب نروند. بیمارانی که دچار اشکالات شناختی مغزی مثل دمانس هستند نیز خواب کمتری نسبت به افراد سالم دارند و در بیماران دچار مانیا و اسکیزوفرنی نیز بیمار کمتر از دیگران می خوابد. در بسیاری از بیماران ممکن است بی خوابی اولین شکایت باشد و تنها وقتی روانپزشک یک صحبت مفصَل با بیمار کرد مشخص می شود که بیمار مثلأ دچار افسردگی اساسی یا اضطراب منتشر است. در گروهی از بیماران بی خوابی ناشی از مشکلات تنفسی وابسته به خواب است. این بیماران در خواب دچار وقفه تنفسی یا آپنه می شوند و در نتیجه کمبود هوای تنفسی یا در نتیجه تقلایی که برای رفع آپنه می کنند از خواب می پرند. این روال در خواب این افراد مرتب تکرار می شود، در نتیجه این بیماران به محض این که به خواب می روند از خواب می پرند و در حالی که سراسر شب را در رختخواب خود بوده اند و به کم خوابی هم مبتلا نیستند در تمام شب خواب عمیقی نداشته اند. خیلی از بیماران ممکن است این تقلاهای شبانه را به خاطر نیاورند و تنها صبح هنگامی که بیدار می شوند دچار خستگی و سردرد هستند. تعدادی از این بیماران افراد چاقی هستند که با کاهش وزن مشکل شان حل می شود ولی برای برخی از این بیماران روش های درمانی پیچیده تری مورد نیاز می باشند که توسط متخصصان گوش و حلق و بینی انجام می شوند. بعضی از افراد هم به محض اینکه به خواب می روند دچار انقباضات عضلانی محکمی در پاهایشان می شوند و از خواب می پرند. این بیماران هم ممکن است خاطره ای از وقایع شبانه به یاد نیاورند و تنها همبسترشان بتواند در مورد پرش های مکرر پای آن ها شرح حال راهنمایی کننده ای به روانپزشک بدهد. در تعدادی از بیماران به جای پرش عضلات پا، مور مور شدن شدیدی رخ می دهد که بیمار ناچار از جا به جا کردن پاهایش می شود و درنتیجه خواب او آشفته می شود .

بعضی از بیماران در مجموع، مقدار خواب طبیعی دارند اما مشکل شان این است که ریتم خواب شبانه روزی متفاوتی دارند. فرض کنید که به جای این که 12 شب خواب آلوده شوند و ساعت 7 صبح سرحال از خواب بیدار شوند، ریتم خواب شان از ساعت 3 شب شروع می شود و تا ساعت 10 صبح طول می کشد. در نتیجه با توجه به ساعت کاری معمول، این افراد که سعی می کنند زودتر بخوابند تا صبح بتوانند زودتر بیدار شوند 3-2 ساعت در رختخواب با بی خوابی در جدالند و صبح نیز خواب آلوده و کسل از خواب بیدار می شوند .

بنابراین وقتی فردی دچار بی خوابی است روانپزشک بررسی دقیقی انجام می دهد و براساس تشخیص علت بی خوابی تصمیم می گیرد و درمان می نماید.
گاهی بی خوابی علل ساده تری دارد. مثلأ بعضی افراد داروهایی می خورند که ایجاد بی خوابی می کنند و آن ها اطلاع ندارند که بی خوابی شان در اثر مصرف داروهاست. برای مثال بعضی داروهای ضد فشار خون، داروهای ضد آسم، داروهای ضد صرع، قرص های ضد بارداری، ترکیبات تیروئید و داروهای ضد افسردگی جدید ایجاد آشفتگی در خواب می کنند، بویژه وقتی این داروها بلافاصله قبل از خواب مصرف شوند احتمال این عارضه بیشتر است.
بعضی بیماران مدت ها از داروهایی استفاده کرده اند که یکی اثرات جانبی آن ها خواص خواب آوری بوده است و وقتی که به طور ناگهانی این داروها را قطع کرده اند دچار «بی خوابی برگشتی» شده اند.

یکی از موادی که ایجاد بی خوابی می کند کافئین است که در چای، قهوه، چای سبز، نوشابه های گازدار و شکلات مقادیر زیادی از آن وجود دارد. مصرف این مواد یکی دو ساعت قبل از خواب ممکن است علت بی خوابی باشد. بنابراین خیلی از افرادی که عادت دارند شب هنگام چای بنوشند، ممکن است نتوانند در ساعتی که مورد نظرشان است به خواب روند. این افراد با حذف نوشیدن چای شبانه خواهند توانست در ساعت مطلوب به خواب روند.

در مواردی نیز بی خوابی ناشی از عدم رعایت بهداشت خواب است و رعایت اصول بهداشت خواب به رفع آن کمک می کند. برخی از اصول بهداشت خواب بدین شرحند:

1- از محل خواب تان فقط برای خوابیدن استفاده کنید تا نسبت به آن محل، حالت شرطی برایتان به وجود آید بنابراین تلویزیون نگاه کردن و "چت کردن" (گفتگوی پیامکی یا اینترنتی) در رختخواب را کنار بگذارید.

2- قبل از خواب از مصرف هر نوع دارویی که بی خوابی می آورد و نیز مواد غذایی ایجاد کننده بی خوابی مثل چای و قهوه خودداری کنید. از طرفی مواد غذایی حاوی "تریپتوفان" مثل عسل، گردو، بادام، موز، کلم بروکلی و سویا کیفیت خواب را بهتر می کنند.

3- تحریکات فکری قبل از خواب ایجاد بی خوابی می کنند. طبیعی است که پس از تماشای یک فیلم هیجان انگیز و پرحادثه یا یک فیلم پورنوگرافیک خواب تان نبرد. مطالعه و موزیک آرام را می توان جانشین تماشای فیلم کرد.
یکی از افرادی که شاکی از این بود که مدتی است دچار بی خوابی است و یکی دو ساعت طول می کشد تا خوابش ببرد هر شب چند ساعت را به تماشای فیلم های مهیج گذرانده بود. طبیعی است که تحریک شدید نوری و صوتی از یک طرف و تحریک هیجانی و عاطفی از طرف دیگر باعث می شود که سیستم «آماده باش» بدن فعال شود. بدیهی است که پس از اینکه سیستم «بیدار باش» بدن را به حداکثر فعالیت رسانده ایم، نمی توان انتظار خواب را از بدن داشت.

4- برنامه فعالیت بدنی و ورزشی منظم، حمام گرم قبل از خواب (که دمای بدن را بالا ببرد) و روش های آرام سازی عضلانی (ریلکسیشن) نیز باعث بهبود وضع خواب می شوند.

5- سیگار کشیدن و استفاده از موادی مثل الکل و حشیش نیز باعث آشفتگی خواب می شوند لذا ترک برنامه ریزی شده این مواد نیز باعث بهبود وضع خواب می گردد.

بنابراین برای درمان بی خوابی باید بررسی کاملی توسط پزشک به عمل آید و پس از تشخیص علت بی خوابی، درمان خاص آن مسأله طرح ریزی شود. از هیچ پزشکی انتظار نداشته باشید که بلافاصله پس از شنیدن شکایت شما از بی خوابی دست به قلم ببرد و قرص خواب آور تجویز کند، چنین کاری به ضرر شماست.

دکترمحمدرضاسرگلزایی

جعبه S5