روانکاوی

مومیایی کردن، تلخی بی پایان!


اصطلاح مومیایی سازی در روانکاوی به فرایندی در جریان یک سوگواری اطلاق می گردد که فرد سوگ دیده با ترتیباتی نمادین سعی می کند مرگ عزیز از دست رفته اش را "انکار" نماید مثلا کمد لباس او را دست نخورده باقی می گذارد، لباس هایش را می شوید و اتو می کند، غذای مورد علاقه او را می پزد و از به کار بردن واژه "مرده است" امتناع می کند.
سال ها پیش مراجعی داشتم که از این که جمله "پدرم فوت کرده است" را به زبان بیاورد اجتناب می کرد و چند جلسه طول کشید تا توانستم او را توانمند کنم که این جمله را ادا نماید!
گاهی اوقات این مومیایی سازی شکل بیمار گونه ای به خود می گیرد و فرد سوگوار سعی می کند متوفی را در تن خود زنده کند و به شکلی نمادین کالبد خود را به او قرض بدهد آنوقت شما می بینید که فرد سوگوار شبیه به عزیز از دست رفته اش سرفه می کند و حتی علی رغم این که در معاینات و آزمایشات اثری از ضایعه ریوی در او وجود ندارد باور قطعی پیدا می کند که من هم مانند عزیز از دست رفته ام دچار سرطان ریه هستم ولی پزشکان نمی توانند تشخیص دهند! پس مومیایی سازی می تواند حتی کیفیت خود بیمار انگارانه (هیپوکندریازیس) یا حتی هذیانی (دیلوژنال) به خود بگیرد.
گاهی یک جامعه هم دچار مومیایی سازی می شود و افرادی که برایش عزیز و محترم هستند را مومیایی می کند. گرچه کمتر پیش می آید که مردمی همچون مصریان باستان که فراعنه را مومیایی می کردند یا همچون روس ها که لنین را مومیایی کردند رفتار کنند ولی مومیایی سازی های نمادین شایع و رایج هستند. شایع ترین شکل مومیایی سازی این است که فردی را که عزیز و محترم بوده "نقد ناپذیر" کنیم و چنان از او یاد کنیم که گویا در زندگی او همه فضیلت ها به غایت بوده اند و همه کاستی ها در ناچیزترین حد! آنگاه ممکن است این جامعه هم مانند آن فرد سوگوار حتی کالبد خود را به این عزیز از دسته رفته قرض دهد "تا بیماری های او" باز تولید شوند، همان فرایند روان نژندانه (هیپوکندریازیس) یا حتی روانپریشانه (دیلوژن) !
چندی پیش در یک یادداشت هفته با عنوان "چیزی که حدی ندارد" راجع به اعتقادات مریدان یک مرشد هندی نوشته بودم که اجابت مزاج (دفع مدفوع) پیشوای خود را کاری راز آلود و کرامتی عظیم می دانند.
مرگ عزیزان دردناک است چه برای یک فرد چه برای یک جامعه ، اما انکار مرگ "یک پایان تلخ را به یک تلخی بی پایان تبدیل می کند."

دکتر محمدرضا سرگلزایی

جعبه S5