روانکاوی

بازي هاي ناتمام‌ « ليبيدو » در مسير زندگي

سالها پيش « زيگموند فرويد » نابغه روانپزشكي ، « اصل لذت » را معرفي كرد . اين اصل بيان مي‌كند كه «‌ارگانيسم» در جستجوي محركهايي است كه به او « احساس لذت » بدهند و از محركهايي كه براي او «رنج» ‌و «‌درد» ايجاد كنند فاصله مي گيرد . جستجوي لذت و احتراز از رنج منجر به حركت ما از نقطه اي كه در آن قرار داريم به سوي نقطه ديگر مي شود، نقطه اي كه درآن لذت ببيشتري  مي بريم يا رنج و فشار كمتري را متحمل مي شويم . اين «تمايل حركت» را «انگيزش»‌ (Motivation) مي ناميم .
«‌ليبيدو»‌(Libido) ميزان انرژي سائق لذت است و شدت تمايل ارگانيسم را به لذت بردن نشان ميدهد . «ليبيدو» داراي خواصي است كه يكي از آنها «تحرك ليبيدو»‌ (Libido mobility) ناميده ميشود يعني در گذر زمان سوژه هاي مختلفي هدف ليبيدو قرار مي گيرند . اگر در هر مرحله زندگي ، فرد به شيء ليبيدویی مربوط به آن دوره دست يابد و انرژي ليبيدويي تخليه شود فرد ارضا شده و وارد مرحله بعدي ميشود ، در صورتيكه عدم ارضاء ليبيدو در يك مرحله ، منجر به توقف در آن مرحله مي شود (Libido Fixation) ، در واقع فرد در آرزوي بدست آوردن آنچه خاص آن مرحله بوده در آن ايستگاه متوقف مي شود.
زندگي شبيه به يك بازي است ، شايد هم بايد بگوئيم همه بازي ها به نوعي «نماد زندگي» هستند . در يك بازي كامپيوتري براي عبور از يك مرحله و ورود به مرحله بعدي بازي ، بايد ميزان خاصي امتياز جمع كرد در غير اينصورت بازي مكرراً تكرار مي گردد!‌

در اين نوشتار، مراحل مختلف «بازي ليبيدو» را مرور مي كنيم  و ويژگي هاي رفتار فرد را در هر مرحله مورد بررسي قرار مي دهيم:

1- مرحله بازي با اسباب بازي ها
در مرحله اول بازي زندگي ، فرد با كنجكاوي و اشتياق به دنياي اشياء مي نگرد و عاشق اسباب بازي هاست. ساعتها از وقت او صرف «ور رفتن»‌ با اسباب بازي ها مي شود و از اين طريق «‌لذت» ‌ميبرد.
اگر در اين مرحله فرصت كافي براي اين بازي در اختيار فرد قرار گيرد ، پس از مدتي علاقه فرد به اشيا كمرنگ تر مي شود به اين معنا كه اشيا بدليل « كاربردشان » مورد علاقه اند نه بدليل « بودنشان » ‌! يك ماشين اسباب بازي را نمي توان سوار شد بنابراين كاربردي ندارد . براي يك كودك اين ماشين اشتياق ايجاد مي كند ولي براي فردی كه مرحله بازي با اسباب بازي ها را گذرانده ، اين ماشين ارزش چنداني ندارد . اما اگر در اين مرحله فرصت بازي با اسباب بازي ها در اختيار فرد قرار نگيرد، فرد ميتواند تا آخر عمر در اشتياق « اسباب بازي ها » بماند . افراد زيادي را مي بينيم كه به اشيا عشق مي ورزند : كلكسيون هايي از مجسمه ها، ظروف ،  زيور آلات و عتيقه جات گردآوري مي كنند . كمدها و گنجه هاي پر از وسايل بدون كاربرد يا وسايلي كه براي صاحب شان كاربرد چنداني ندارد نشان دهنده تثبيت در اين مرحله هستند .
شيفتگي در مقابل مدل هاي جديد اتومبيل ، مقروض شدن براي خريد وسايلي كه تفاوت چنداني در زندگي ما ايجاد نمي كنند ، افراط در خريد كردن (Oniomania) از ديگر نشانه هاي تثبيت ليبيدو در اين مرحله هستند .

2- مرحله بازي با همبازي
در مرحله بعدي ، نقطه هدف اشتياق فرد از «اسباب بازي» به سمت «‌همبازي» جابجا مي شود . كودكي كه از مرحله اسباب بازي گذر كرده ترجيح ميدهد به جاي بازي كردن با يك اسباب بازي پرزرق و برق ، يك همبازي پيدا كند كه با يك توپ پلاستيكي با او بازي كند . جستجوي همبازي ، كودكان را به كوچه و خيابان و خانه دوستان مي كشد و زمينه ارتباط اجتماعي را براي آنها فراهم ميكند . اگر فرد اين مرحله را با موفقیت بگذراند مي تواند به مرحله بعدي بازي برود در غير اينصورت ممكن است سالها ـ و حتي تا پايان عمر ـ در اين مرحله بماند . كسانيكه در اين مرحله مانده اند بطور افراطي به ارتباطات دوستانه تمايل دارند. افرادي كه آنها را «دوست باز» مي ناميم ، كسانيكه به بهاي از دست دادن رفتارهاي هدفمند و برنامه هاي ضروري زندگي وقت خود را صرف دوستانشان مي كنند ، در اين مرحله بازي « جا مانده اند »‌. « قمار بازي افراطي » (pathologic Gambling) يكي ديگر از جلوه هاي جاماندن در اين مرحله بازي است . افرادي كه در اين مرحله جا مي مانند ممكن است دچار وابستگي به مواد شوند اما آنچه آنها را به سوي مصرف مواد مي خواند نه « نشئه مواد » ، كه « بزم مواد » است: ساعتها همنشيني و وقت گذراني با دوستان، مطلوب آنهاست و مواد تنها بهانه اي است براي دور هم جمع شدن. گرچه بديهي است كه مصرف مكرر مواد فرد را دچار «وابستگي فيزيولوژيك » هم می نماید .

3- بازي با همبازي  غير همجنس
در شروع دوره نوجواني، بالارفتن سطح هورمونهاي جنسي موجب افزايش توجه به جنس مخالف مي شود . اين تغيير باعث مي شود همبازي مورد علاقه يك همبازي غير همجنس باشد . اما هدف از ارتباط غير همجنس در اين مرحله ، ارتباط جنسي نيست بلكه هدف داشتن يك همبازي است . در واقع اين مرحله از زندگي باعث مي شود ارتباط اجتماعي گسترش يابد و فرد بتواند با افراد غیر همجنس خود نيز ارتباط پيدا كند اما « جاماندن »‌ در اين مرحله باعث تمايل افراطي به ارتباط با جنس مخالف مي شود . نكته قابل توجه اين بازي، «‌غير جنسي»‌ بودن آن است . فرد تمايل دارد با «همبازي» خود روابط «عاشقانه» داشته باشد ، ابراز عشق كند و عبارات عاشقانه بشنود اما بشدت نسبت به جزء جنسي در بازي احساس بدي پيدا مي كند . در واقع اين مؤلفه را موجب «آلوده شدن» عشق مي داند . اگر همبازي او تمايل خود را براي نزديكي جنسي اعلام كند ، اين فرد احساس مي كند عشق او دروغ است و فريبي بوده براي ارتباط جنسي. 
به دلايلي كه براي ما ناشناخته است، تعداد دختراني كه دراين مرحله بازي جا مي مانند بيش از پسران است و اين مسأله موجب اين باور شده  كه تمايل جنسي در زنان بيشتر كيفيت رومانتيك دارد تا جسماني .
نامه نگاري عاشقانه ، تمايل به اشعار و آوازهاي عاشقانه، جستجو براي پيدا كردن «‌بهانه هايي»‌ براي كارهاي مشترك  با جنس مخالف بدون اينكه كنايات و اشارات جنسي آن را « آلوده كند » و در موارد شديد «‌هذيان هاي عشقي»‌(Erotic Delusions) از نشانه هاي تثبيت دراين مرحله است . كساني كه آنان را « شخصيت هاي نمايشي » (Histrionic personality)  مي ناميم نيز از جاماندگان در اين مرحله بازي هستند .

4- بازي هاي رقابتي
در اين مرحله بازي علاقه به « اثبات خود به ديگران » ‌بخش عمدۀ بازي مي شود . اينجا مهم است كه در بازي « برنده » شويم تا اينكه « مشغول بازي باشيم » . وجود اين مرحله از زندگي براي بالا بردن كوشایی و سرسختي ما در زندگي ضروري است همانطور كه «اريك اريكسون» مي گويد اين مرحله industry vs. inferiority stage است . كسانيكه در اين مرحله ، پيروزي ها و موفقيت هايي راكسب ميكنند  و در زمينه اي از زندگي گوي سبقتي را مي ربايند و بر سكوي پيروزي مي ايستند مي توانند اين مرحله بازي را به پايان برسانند . «جاه طلبي» (Ambition) دراين افراد همه زندگي را تحت تأثير قرار نميدهد. اما كساني كه در اين مرحله جا بمانند تمام زندگي را ميدان  مسابقه اي مي دانند كه هدف آن «اثبات برتري خود نسبت به ديگران» است . آنها حاضرند بهاي سنگيني را بپردازند ‌تا به مقام بالاي اجتماعي دست يابند و براي بدست آوردن «رياست » يا « شهرت » خود را به آب و آتش مي زنند .   عدم گذر از اين مرحله منجر به اين مي شود كه فرد تمام زندگي خود را صرف رقابت و جاه طلبي كند تا جايي كه همه مولفه هاي زندگي تحت تأثير همين يك موضوع قرار مي گيرند . شخصیت هاي خود شيفته (Narcissistic personality) نمونه اي از چنين اشخاصي هستند . ناكامي شديد در اين مرحله همراه با زمينه زيستي ـ رواني روان پريشي (Psychosis) مي تواند منجر به شكل گيري هذیانهای بزرگ منشي (Grandiosity Delusions) شود . در واقع فرد سعي مي كند با تغيير دادن واقعيت و خلق يك دنياي تخيلي (Distortion) كه در آن او به برتري مي رسد، آنچه در بازي واقعي بدست نياورده جبران كند. افراد وابسته (Dependent personality) با «آويزان شدن» به افراد قدرتمند سعي مي كنند اين مرحله بازي را بگذرانند. در واقع آنها تلاش مي كنند عضو يا هوادار ‌«تيم برنده»‌ باشند. افراد متعصب كه به عقيده، مليت، مذهب يا نژاد خود چنان تعصب (prejudice) دارند كه هر كس مخالف اين موضوع تعصب باشد را بي ارزش و پست ميدانند در واقع بدنبال راهي براي اثبات برتري خود نسبت به ديگران هستند . جالب اينجاست كه اگر همه آدمها عقيده آنها را بپذيرند «‌نبرد» آنها به پايان نمي رسد ، آنها به بخشي خاص يا شعبه اي خاص از آن مذهب يا عقيده مي چسبند تا به گونه اي با ديگران متفاوت باشند و اين تفاوت را دليلي بر اثبات برتري خود مي دانند .
بازي «‌جاماندگان» دراين مرحله ، جزو پرهزينه ترين مسایل براي جامعه بشري است !
«ميلان كوندرا» دركتاب « زندگي جاي ديگري است » ‌به زيبايي شرح زندگی كسي كه دراين مرحله گير كرده است را مي آورد.

5- بازي هاي جنسي
 در اين مرحله زندگي ـ كه بطور طبيعي با پايان نوجواني و رسيدن به جواني فرا ميرسد ـ دوباره علاقه به غير همجنس افزايش مي يابد با اين تفاوت كه هدف رابطه با غير همجنس، ‌رسيدن به لذت نزديكي جسماني است. وجود اين مرحله در زندگي بطور طبيعي جزئي ضروري است تا حيات ادامه يابد. اما «جاماندن» ‌در اين مرحله منجر به افراط در روابط جنسي مي شود . فرد جامانده در  این مرحله آنقدر بطور افراطي با موضوع «سکس» درگير است كه نمي تواند با فردي از جنس مخالف مراوده داشته باشد و كشش شديدي را براي  نزديكي با او در خود حس نكند .
گروهي از نظريه پردازان واژه «اعتياد جنسي»‌ (Sex Addiction) را براي اين افراد پيشنهاد كرده اند. جالب است كه گاهي جاماندگان در مرحله قبل (اثبات خود) موضوع جنسي را براي اثبات خود بر ميگزينند و با مبتلايان به Addiction Sex اشتباه گرفته مي شوند ، مرداني كه پي در پي بدنبال ايجاد روابط جنسي هستند و مرتب مشغول «‌لاف زدن» درباره روابط جنسي خود هستند و بيش از آنكه خود موضوع سكس براي آنها جذاب باشد برايشان مهم است كه براي ديگران بگويند كه « چه ها كرده اند ! » دچار جاماندن در مرحله اثبات خود هستند . زناني كه با اغوا گري جنسي (seduction) بدنبال اين هستند كه افراد زيادي را به خود جذب كنند و آنها را « تشنه از لب آب برگردانند ! »  مسأله جنسي ندارند بلكه بدنبال «‌اثبات خود» هستند .

6- بازي «مامان و بابا»‌
بطور طبيعي ، بعد از رابطه جنسي ، زاد و ولد پيش مي آيد . از نظر رواني نيز طي كردن طبيعي مرحله جنسي باعث مي شود كه «ليبيدو» معطوف به «‌نقش والدانه»‌ (parenting) گردد. آنگاه فرد به جاي علاقه جنسي معطوف به افراد متعدد، علاقه به همسري پيدا مي كند كه در «‌لانه سازي» و مراقبت از كودكان با او همكاري كند . هدف ليبيدو به جاي لذت بردن مستقيم ، لذت بردن غير مستقيم خواهد بود: فرد با فراهم كردن اسباب بازي براي كودكش لذت مي برد، بازي كودك با همبازي و موفقيت او در رقابت ها پدر و مادر را ارضا مي كند.
بطور طبيعي اين مرحله از زندگي همچون مرحله جنسي براي دوام حيات ضروري است . اگر پدر و مادر از فراهم كردن لانه و كاشانه براي فرزندانشان لذت نمي بردند فرزندان رها شده در جهان ناامن چه وضعيتي پيدا مي كردند ؟
اما جاماندن دراين مرحله از بازي باعث مي شود كه حتي زماني كه فرزندان ، خود به مرحله استقلال و «‌لانه سازي»‌ رسيدند ، مادر يا پدر دست از مراقبت از آنها برندارند . انسانهايي را مي بينيم  كه با وجود فراهم بودن شرايط و سن مناسب، قادر به ازدواج و تشكيل خانواده نيستند و وقتي كه والدين آنها را ملاقات مي كنيم «چسبندگي» يك يا هر دوي آنها را به فرزند احساس مي كنيم !
آنها با مراقبت افراطي ،‌ترساندن فرزند و ايجاد اين ذهنيت كه او ناتوان است و تصمیمات اشتباه ميگيرد او را چنان « زمين گير »‌ ميكنند كه او «براي هميشه » در لانه آنها بماند و نياز آنها را براي بازي مامان و بابا ارضا كند .

7- خط پايان
مروري بر آنچه گفته شد نشان مي دهد كه گروه زيادي از مردم، تا پايان زندگي!‌، در ميان بازي «گير مي كنند»‌. اما اگر از همه مراحل بازي عبور كنيم «خط پايان»‌ بازي كجاست؟
در اين چنين وضعيتي، انرژي «‌ليبيدو»‌ تخليه مي شود . فرد همه لذت ها  را « به جا »‌ و « ‌به اندازه »‌ تجربه كرده و تمايل به «‌پايان بردن»‌ بازي در او پديد مي آيد . در اينجا سائق ديگري به جاي ليبيدو ، به صحنه مي آيد كه به آن «‌غريزۀ مرگ»‌(Thanato) گفته مي شود .
اگر فرد به اين خط پايان نرسيده باشد و در هر يك از مراحل بازي گير كرده باشد ، فكر كردن درباره مرگ ، يا هر اتفاقي كه «مرگ» ‌را به ذهن فرد ياد آوري مي كند ، او را دچار يك بحران ترس و وحشت مي كند . بسياري از افرادي كه در كلينيك با ترس از بيماري و با نشانگان هايي همچون اختلال هراس (panic Disorder) و خود بيمار انگاري (Hypochondriasis) مراجعه مي كنند در عمق ذهن دچار «ترس از مرگ» ‌مي باشند .
از سوي ديگر فرا رسيدن زودرس «‌تاناتو»، ‌نه تنها نشانه رسيدن به «‌خط پايان» نيست بلكه نشانه ناكامي عميق (Frustration) از طي كردن مراحل بازي است و نوعي «‌فرار از بازي» ‌محسوب مي شود . همانند بازيگري كه هنگامي كه خود را نزديك به شكست مي بيند، بازي را به هم مي زند ، ناتواني در ارضا «‌ليبيدو» باعث فرارسيدن زودرس «تاناتو» مي گردد . فرارسيدن زودرس غريزۀ مرگ باعث «‌ميل به تخريب» مي شود . فرد اقدامات خشن و بي رحمانه انجام مي دهد ، ‌علاقه به شكستن قوانين و مقررات دارد ، كارها را نيمه تمام مي گذارد و آنچه خود يا ديگران ساخته اند را ويران مي كند ، كسانيكه آنها را « شخصيت هاي ضد اجتماعي » (Antisocial personality) مي ناميم نمونه اي  از اين افراد هستند . گاهي نيز فرا رسيدن  زودرس « تاناتو»‌ منجر به تمايلات خود تخريبي ، ميل به خودكشي، ناتواني از لذت بردن و احساس پوچي مي گردد كه نمونه بارز آن را در «‌شخصيت هاي مرزي»                   (Borderline personality) مي بينيم .
رسيدن به موقع به خط پايان ، بر خلاف «تاناتوي نابجا»‌ بسيار «‌نرم و آرام» ‌اتفاق مي افتد . هيچ  علاقه اي به تخريب و خودكشي وجود ندارد و نگاه به زندگي همچون نگاه به داستاني شيرين كه به پايان رسيده است با احترام و علاقه است، هر چند انتظار «‌داستان بعدي»‌ با علاقه و كنجكاوي در كنار آن قرار دارد . شايد آنچه «پائولو كوئيلو»‌ در انتهاي كتاب «جنگجوي نور»‌ مي آورد توصيف زيبايي از حال چنين كسي باشد:
«وقتي فرمان انتقال مي رسد، جنگجو به تمام دوستاني كه در طول راه بدست آورده است مي نگرد. به بعضي از آنها آموخته است كه صداي ناقوس معبد غرق شده را بشنوند و براي ديگران، گرد آتش داستان هايي را نقل كرده است. جنگجوي نور از همراهان سفر سپاسگزاري مي كند، ضمن آنكه خاطرات سفري فراموش ناشدني را با خود به همراه دارد، نفس عميقي مي كشد و به پيش مي رود.»

دكتر محمدرضا سرگلزايي (روانپزشك)
رابط آموزشي انجمن جهاني روانپزشكي در ايران

جعبه S5