روان شناسی تحلیلی یونگ

اولیس در جهاد اکبر

در تاریخ اسلام آمده است که پیامبر اسلام به رزمندگانی که از جنگ برگشته بودند گفت:
"مرحبا بقوم قضوا الجهاد الاصغر و بقی علیهم الجهاد الاکبر!"
(دورود بر گروهی که نبرد کوچکتر را به اتمام رسانده اند و حال باید مشغول نبرد بزرگتر شوند!)
رزمنده ها می پرسند: "نبرد بزرگتر چیست؟"
پیامبر اسلام پاسخ می دهد: "نبرد با خود"
حدود هشتصد سال پیش از میلاد (چهارده قرن پیش از پیامبر اسلام) "هومر" حماسه سرای برجسته یونانی در شاهکار خود "ایلیاد" و "اودیسه" ماجرایی را با همین مضمون می سراید!
موضوع اصلی "ایلیاد" جنگ تروا است . پهلوانان بزرگ یونانی همچون آشیل، آژاکس و اولیس با پهلوانان بزرگ تروا همچون هکتور و پاریس می جنگند. این جنگ ده سال طول می کشد و سرانجام جنگ با تدبیر "اولیس" به پایان می رسد.
اولیس مغرور از نقش برجسته ای که در نبرد و پیروزی داشته است کمک خدای دریا "پوزیدون" را فراموش می کند، این "خودپرستی" پوزیدون را به خشم می آورد و پوزیدون برای تنبیه (بیدارسازی) اولیس او را وارد بازی بزرگتری میکند: گم گشتگی در دریاها! این مسیر "نبرد با خود" دو برابر جنگ تروا طول می کشد: بیست سال!
کتاب "اودیسه" هومر شرح پیروزی در جنگ و گم گشتگی اولیس و یارانش پس از این پیروزی است.
در این بیست سال اولیس و یارانش به جای نبرد با دشمن بیرونی به یک نبرد درونی مشغول می شوند. مثلا در بخشی از سفر از جایی عبور می کنند که پری های دریایی ( سیرن ها ) با صدایی افسون گر به رامش گری و خنیاگری مشغولند و صدای ساز و آواز و دعوت این زیبارویان به بزم، چنان جذاب و غیر قابل مقاومت است که اولیس از یارانش می خواهد او را با طناب به دکل کشتی ببندند و گوش خود را با موم پر کنند تا تسلیم اغواگری پری های دریایی نشوند! این مرحله از سلوک اولیس مرحله "غلبه بر شهوت" بود.
در مرحله دیگر از این "هفت خوان" اولیس از خدای بادها کیسه ای را حاوی باد تحویل می گیرد تا هر گاه لازم باشد باد موافق را به بادبان کشتی بوزاند. اما سربازان اولیس به گمان این که این کیسه حاوی سکه های طلاست از خواب اولیس استفاده می کنند و در کیسه را به طمع طلا می گشایند، طوفانی از کیسه بیرون می آید که باعث گم شدن دوباره آنها می شود! این مرحله از سلوک مرحله غلبه بر "خواب غفلت" و نیز غلبه بر طمع ثروت است.
در جایی از سفر اولیس به سرزمین مردگان (هادس)
می رود و با ارواح پهلوانان درگذشته (شهدا) و روح مادرش دیدار میکند و با تیزریاس پیشگو مشورت میکند و به تعبیر پیامبر اسلام "موتوا قبل ان تموتوا" (پیش از مرگ، مرگ را تجربه کنید) را درک می کند.
در جای دیگری از سفر، یاران اولیس تسلیم گرسنگی می شوند و گاوهای وقفی را در جزیره ای می خورند و موجب خشم خدای خدایان (زئوس) می شوند و با آذرخش او خاکستر می شوند و اولیس مجبور می شود سوار بر تخته پاره ای تنها به سفر برود، این مرحله از سلوک، مرحله تحمل گرسنگی و تنهایی است:
"و لیبلونکم بشئ من الخوف و الجوع"
(شما را با تجاربی از جنس ترس و گرسنگی می آزماییم)
"و بشر الصابرین"
(پس به شکیبایان مژده بده)
هر مرحله از سفر اولیس با نگاهی عرفانی قابل تأویل است و به نوعی به نظر می رسد "هومر بزرگ" در دو اثر جاودانه اش "ایلیاد" و "اودیسه" دو مرحله رشدی کارل گوستاو یونگ را به طور نمادین به تصویر کشیده است. ایلیاد داستان نبرد در برابر قدرت های بیرونی است، همان "جهاد اصغر" پیامبر اسلام یا همان مرحله "اجتماعی شدن" (socialization) یونگ است و اودیسه داستان غلبه بر زنجیرهای درونی است، همان "جهاد اکبر" پیامبر اسلام یا مرحله "تفرد" (individuation) یونگ.
رمزگردانی (decoding) متون اسطوره ای باعث می شود که آنها را گنج هایی از حکمت و معرفت ببینیم در حالی که نگاه عینی (concrete) و تاریخی باعث می شود که آنها را خیالبافی هایی کودکانه و خرافی بخوانیم!

دکتر محمدرضا سرگلزایی-روانپزشک
پی نوشت:
1- حدیث "جهاد اکبر" پیامبر اسلام از قول امام علی در اغلب کتب حدیث و تفسیر ذکر شده است. به عنوان نمونه میتوانید به منابع زیر مراجعه کنید:
- میزان الحکمه -جلد 2- صفحه 332
- تفسیر نمونه- جلد 9- صفحات 376 و 445
- معانی الاخبار -جلد 1 صفحه 160
2- جالب اینجاست که پس از پیروزی مسلمانان در جنگ بدر نیز آیه ای می آید که:
"فلم تقتلوهم ولکن الله قتلهم و مارمیت اذ رمیت و لکن الله رمی" (سوره انفال-آیه 17)
(شما با آنان نبرد نمی کردید، خدا با آنان قتال می کرد و آنگاه که تیراندازی می کردی خدا بود که که تیر می انداخت)
در تفسیر "مجمع البیان" آمده است که این آیه برای هشدار در برابر آفت غرور پس از پیروزی نازل شده است. ببینید چقدر شباهت دارد با خشم پوزیدون از غرور اولیس پس از پیروزی!

جعبه S5