روان شناسی اجتماعی

زندگی در زمان حال


افرادی را دیده ام که می گویند: "اینقدر گذشته را مرور نکن، در زمان حال زندگی کن" ، این افراد برداشتی سطحی از زندگی در زمان حال دارند. برای زندگی در زمان حال باید بتوان از "جبر تکرار" رها شد و رهایی از جبر تکرار تنها با مرور دقیق و عمیق گذشته ممکن است. "انکار گذشته" و فراموش کردن آن دقیقا مانع از این می شود که ما به "اینجا و اکنون" واقف باشیم و به اینجا و اکنون واکنش نشان بدهیم؛ گذشته ای که فراموشش کرده ایم و انکارش می کنیم تبدیل به "سایه" یا "ناخودآگاه" ما می شود و دیواری بین ما و "اکنون" تشکیل می دهد. بنابراین در روانکاوی، برای کسی که می خواهد اینجا و اکنون را فارغ از "فرافکنی" ببیند فضایی فراهم می شود تا به شکلی ساختارمند و منظم به سراغ گذشته اش برود، گذشته اش را کاوش کند، زخم ها و آرزوها و مهرها و خشم هایش را مرور کند، به گونه ای نمادین و نمایشی (سمبولیک و دراماتیک) کودکی اش را بازآفرینی کند و آنقدر به تاثیر گذشته بر امروز "واقف" شود که امکان فرافکنی گذشته بر اکنون وجود نداشته باشد. زندگی در حال، محصول اِشراف بر گذشته است نه نتیجه انکار گذشته.
* * *
"نشخوار گذشته" با مرور گذشته متفاوت است. در فرایند نشخوار، گذشته به صورتی "گزینشی" به خاطر آورده می شود. کسی که در "نقش قربانی" فرو رفته تنها زخم ها و محرومیت های گذشته را به خاطر می آورد در حالی که کسی که در "نقش قهرمان" فرو رفته تنها فتوحات گذشته را به خاطر می آورد. به همین سبب است که مرور گذشته نیاز به حضور یک یار دیگر دارد، یار دیگری که مجهز به "تفکر نقاد" باشد و با "بی طرفی" به روایت های ما درباره گذشته گوش بدهد و با حساسیت، سوگیری های ما راجع به گذشته را به ما گوشزد نماید.
* * *
تاریخ برای یک ملت، همان گذشته ایست که بدون اشراف به آن زندگی آگاهانه و بالغانه غیر ممکن است. " نشخوار" تاریخ آن گونه که به تثبیت سوگیری های ما منجر شود گره از کار ما نمی گشاید ما نیاز به مرور بی طرفانه تاریخ داریم و این امر زمانی ممکن است که "نقد کردن" را آموخته باشیم و تاریخ را نه از مجرای گفتمان "نهادهای قدرت" بلکه از مسیر پژوهش های کارشناسی و دانشگاهی مرور کنیم. اینجاست که "ضرورت استقلال دانشگاه ها" روشن می شود. ملّتی که " دانشگاه مستقل" ندارد، بازیچه نهادهای قدرت است و ناآگاه، نابالغ و غیر مسئول می ماند.

دکتر محمدرضا سرگلزایی

جعبه S5