چشم تاریخ هفته
 
 
 
 
چشم تاریخ
 
"شاملو در برابر سانسور"
 
احمد شاملو اغلب مجبور ميشد كه عنوان سـروده هـايش را، بـه خاطر جو و فضاي خفقان عوض كند. شاعري كه بسياری از سروده هايش، شرح و توصيف مردان مبارزی است كه ترور يا اعدام شده اند. اهميت اين شعرهای سياسی و اجتماعی در اينسـت كـه هرچنـد بـه مناسبت واقعهٔ خاصی سروده شده اند امّا قدرت تعميم در زمان ها و مكان هاي ديگر را هم دارند. نمونه های زيادی از اين خودسانسوری در مجموعه شعرهای او هست و خود او برخی از اين مـوارد را شـرح داده است. در شرحی كه در باب شعر «مرگ نازلی» نوشته، توضيح داده است كه جهت گريز از سانسور به جای «وارتان» از اسم «نـازلی» اسـتفاده كـرده اسـت. شـعر، نخست مرگ نازلی نام گرفت تا از سدّ سانسور بگذرد امّا اين عنوان شعر را به تمام وارتان ها تعميم داد و از صورت حماسهٔ يك مبارز به خصوص درآورد. دربارهٔ «آمانجان» كه در شعری به همين نام و در مجموعهٔ «هوای تـازه» آمـده اسـت، شاملو بعدها نوشتآبايی دبير تركمنی بود كه نيمه های دههٔ 20 در گرگان به ضرب گلوله كشته شد. شـبی كه قرار بود معترضان به حکومت، نمايشنامه ای را بر صـحنه آورنـد، ناگهـان فرمانـدار وقـت دستور ممانعت از اجرای نمايش را صادر كرد، كار به اعتراض مردم و دخالت پادگان كشيد،  درگيری شدت يافت و آبايی مورد اصابت گلوله قرار گرفت و همان دم به قتل رسـيداين شعر، برای جلوگيری از سانسور به «آمان جان» تغيير يافت و آمان جان  قهرمان اساطيری در يكی از افسانه های تركمنی معرفي شد. شاملو دربارهٔ شعر «23» می گوید : «اين شعر شبانگاه كشتاری نوشـته شـد كـه ارتـش در 23 تيرمـاه 1330 در تهران به راه انداخت. كشتار معترضانی كه در اعتراض به ورود نمايندهٔ رئـيس جمهـور امريكا  به تهران راهپيمايی  بـه راه انداختنـد. این شـعر بلافاصـله در جزوهایی انتشار يافت و بعدها با حذف و دستكاری هايی كه بتواند آن را از قيچی سانسور نظام پليسی به در برد، در ابتدای مجموعـهٔ مرثيـه هـای خـاك گذاشـته شـد. نمونه های ديگری هم هست كه شاملو، هم به خاطر سانسور و هم تعميم آن شخصيت، نام قهرمان را به صورت سمبليك آورده است، از جمله «قصيده ای برای انسان ماه بهمن» (بـه مناسبت روز 14 بهمن، سالگرد قتل دكتر ارانی در زندان) ، «مرثيه» (براي نوروز علی غنچه) ، «زبان ديگر» (به ياد خسرو گل سرخی)، «سرود ابراهيم در آتش» (اعدام مهدی رضـايیي در ميدان تير چيتگر) و «خطابهٔ تدفين» (اعدام خسرو روزبه).
 
منبع: مقالهٔ «بررسي و تحليل ساختاري و محتوايی عنوان در سروده هاي احمد شاملو» : علي محمّدی - طاهره قاسمي دورآبادي، نشریهٔ ادبيات پارسي معاصر، پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي سال ششم، شمارهٔ سوم، پاييز 1395 ،77-97 
 

جعبه S5